ખંભાલીડાની ઐતિહાસિક બૌધ ગુફાઓ

66

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

ખંભાલીડાની ઐતિહાસિક બૌધ ગુફાઓ

Related Posts
1 of 298

ખંભાલીડા ગામથી આશરે અડધો કિ.મી. ઉત્તર પૂર્વમાં ચૂનાનાં પથ્થરોનાં ખડકોમાં કંડારાયેલ ગુફા સમૂહ નજીક વહેતાં ઝરણાં, પર્વતમાળા અને વનરાજી થી આચ્છાદિત સ્થળે આવેલ હોઇ તેનું મહત્વ આધ્યાત્મિક સાથે પણ જોડાયેલ છે. ખંભાલીડાની ગુફાની તેની બાહ્ય દિવાલો પરનાં શિલ્પાંકનને કારણે આગવું મહત્વ ધરાવે છે. બોદ્ધ ધર્મના ધાર્મિક સ્થાપ્તયનાં પ્રકારોમાં સ્તૂપ, ચૈત્યગૃહ, વિહારનો સમાવેશ થાય છે. સ્તૂપમાં મુખ્યત્વે ભગવાન બુદ્ધ તથા બૌદ્ધ ભિક્ષુનાં શરીરાવશેષો ઉપર અર્ધવૃતાકાર રચના કરવામાં આવતી, જયારે ચૈત્યગૃહ એ ઉપાસના સ્થળ છે. જેમાં વિશાળ ખંડના પાછળનાં ભાગે પ્રદક્ષિણાપથ સહિત સ્તૂપની રચના કરવામાં આવતી, જેનાં અગ્રભાગે ઉપાસકો ઉપાસના કરતા. જયારે વિહાર એ બૌદ્ધ ભિક્ષુ, ભિક્ષુણીઓ માટેના આવાસ માટે બનાવવામાં આવતા, ગૂફાસમૂહમાં આ પૈકિ ચેત્યગૃહ અને વિહાર જોવા મળે છે.

Images

ખંભાલીડાની ગુફાની તેની બાહ્ય દિવાલો પરનાં શિલ્પાંકનને કારણે આગવું મહત્વ ધરાવે છે. બોદ્ધ ધર્મના ધાર્મિક સ્થાપ્તયનાં પ્રકારોમાં સ્તૂપ, ચૈત્યગૃહ, વિહારનો સમાવેશ થાય છે. સ્તૂપમાં મુખ્યત્વે ભગવાન બુદ્ધ તથા બૌદ્ધ ભિક્ષુનાં શરીરાવશેષો ઉપર અર્ધવૃતાકાર રચના કરવામાં આવતી, જયારે ચૈત્યગૃહ એ ઉપાસના સ્થળ છે.

Images-12

રાજકોટ જિલ્લાનાં ગોંડલ તાલુકામાં આવેલા ખંભાલીડા રાજકોટથી 66 કિ.મી. દક્ષિણ અને જેતપુરથી 10 કિ.મી. પૂર્વ દિશામાં આવેલ છે. ગોંડલથી વીરપુર અને કાગવડ થઈને ખંભાલીડા જવાય છે. આ ગુફાઓ ત્રીજી અને ચોથી સદીમાં એક જ પથ્થર પર કોતરાયેલી છે. ગુફાના પ્રવેશદ્વાર પર એક બાજુ બોધિસત્વ પદ્મપાણિ અવલોકિતેશ્વર અને બીજી બાજુ વજ્રપાણિ અવલોકિતેશ્વરનાં પૂરા કદનાં શિલ્પો કંડારેલાં છે. ભારતમાં આ પ્રતિમાઓ કલાની દ્રષ્ટિએ અનન્ય છે. ગુજરાતમાં પ્રાચીન શિલ્પો ધરાવતી માત્ર આ એક જ ગુફા છે. આ ૧૭૦૦ થી ૧૮૦૦ વર્ષ પહેલાનાં સમયની બૌધ ગુફાઓના અસ્તિન્વને લીધે નાનુ આ ખંભાલીડા પુરાતત્વવિદો અને પૂકૃતિ પૈમીઓ માટે મહત્વનું બન્યુ છે. આ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતી ગુફાઓમાં વિહાર સભામંડપો અને ચૈત્યગૃહો આવેલ છે ગુફાના પૂર્વદ્વારની બંને બાજુએ ફુટ જેટલી ઉચી બોધિસતવ પદૃપાણિ અવલોકિતેશ્વર અને વજજપાણિ મૂતિઓ કાતરેલી છે.

Also You like to read
1 of 37

Images-1

ખંભાલીડા ગામથી આશરે અડધો કિ.મી. ઉત્તર પૂર્વમાં ચૂનાનાં પથ્થરોનાં ખડકોમાં કંડારાયેલ ગુફા સમૂહ નજીક વહેતાં ઝરણાં, પર્વતમાળા અને વનરાજી થી આચ્છાદિત સ્થળે આવેલ હોઇ તેનું મહત્વ આધ્યાત્મિક સાથે પણ જોડાયેલ છે. ખંભાલીડાની ગુફાની તેની બાહ્ય દિવાલો પરનાં શિલ્પાંકનને કારણે આગવું મહત્વ ધરાવે છે. બોદ્ધ ધર્મના ધાર્મિક સ્થાપ્તયનાં પ્રકારોમાં સ્તૂપ, ચૈત્યગૃહ, વિહારનો સમાવેશ થાય છે. સ્તૂપમાં મુખ્યત્વે ભગવાન બુદ્ધ તથા બૌદ્ધ ભિક્ષુનાં શરીરાવશેષો ઉપર અર્ધવૃતાકાર રચના કરવામાં આવતી, જયારે ચૈત્યગૃહ એ ઉપાસના સ્થળ છે. જેમાં વિશાળ ખંડના પાછળનાં ભાગે પ્રદક્ષિણાપથ સહિત સ્તૂપની રચના કરવામાં આવતી, જેનાં અગ્રભાગે ઉપાસકો ઉપાસના કરતા. જયારે વિહાર એ બૌદ્ધ ભિક્ષુ, ભિક્ષુણીઓ માટેના આવાસ માટે બનાવવામાં આવતા, ગૂફાસમૂહમાં આ પૈકિ ચેત્યગૃહ અને વિહાર જોવા મળે છે.

Images-11

ગુફાની કલાકારીગીરી ઉપર કાળબળની કેટલીક પ્રતિકૂળ અસર થયેલ જોવા મળે છે. ગુફાસમૂહની દક્ષિણ તરફ ગુફા તેમજ પૂર્વાભિમૂખ ત્રણ ગુફાઓ પૈકિ પ્રથમ અને ત્રીજી ગુફા વિહાર માટેની છે. જયારે મધ્યની ગુફા ચૈત્યગૃહ છે. વિહાર માટેની ગુફાઓ અંદરથી સાદી છે. જયારે ચૈત્યગૃહવાળી ગુફાની પાછળની દિવાલ અર્ધવૃતાકાર છે. જેનાં અગ્રભાગે ખડકમાંથી કંડારાયેલ સ્વતંત્ર સ્તૂપ છે. વર્તમાન સ્વરૂપમાં સ્તૂપ પર કોઇ અલંકરણ જોવા મળતું નથી.

Images-2

ખંભાલીડા ગામથી ઉત્તર પૂર્વમાં ઝરણાંથી પશ્ર્ચિમે આવેલા પૂર્વભિમુખ ગુફાસમૂહ ઉપરાંત ઝરણાં સામેનાં કિનારે ઉત્તર પૂર્વમાં કેટલીક ગુફાઓ કંડારાયેલી છે. જેનો પ્રવેશભાગ ખડક ખંડોથી ઢંકાયેલો જોવા છે. ગુફાસમૂહ પૈકિ દ્વિતીય ગુફાસમૂહ તેના પ્રવેશભાગે કંડારાયેલ અદ્રિતીય શિલ્પકલાના કારણે ગુજરાતનાં બૌદ્ધ શિલ્પ સ્થાપત્કીય કલાવારસામાં નોંધપાત્ર સ્થાન ધરાવે છે. જોકે ઈસવીસન ૧૯૫૬માં શોધાયેલી આ બૌદ્ધ ગુફાની જાળવણી કરવામાં સરકારે નીરસતા દેખાડી હોય તેવું પણ પ્રતીત થાય છે.

Images-3

ગુજરાતમાં પ્રાચીન શિલ્પો ધરાવતી માત્ર આ એક જ ગુફા છે. આ ૧૭૦૦ થી ૧૮૦૦ વર્ષ પહેલાનાં સમયની બૌધ ગુફાઓના અસ્તિન્વને લીધે નાનુ આ ખંભાલીડા પુરાતત્વવિદો અને પૂકૃતિ પૈમીઓ માટે મહત્વનું…

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More